Analiza sieci społecznych – warto przeczytać

Data: 2009-05-31
Autor: Sebastian Konkol

Wśród książek powiązanych z nauką o analizie sieci społecznych są zarówno takie, które w przystępny sposób zachęcają do zagłębienia się w świat innego spojrzenia na złożoność świata, są takie, które trzeba przeczytać, potem przeczytać, a następnie przeczytać aż w końcu polubić gdyż prezentują aparat badawczy oraz są takie, które pokazują jak ciekawe rzeczy można zrobić, kiedy się już polubi.

Zbliżenie z analizą sieci społecznych trzeba rozpocząć „miękko” i zacząć od popularnonaukowych pozycji traktujących o sieciach (nie tylko społecznych). Spośród tych książek koniecznie trzeba „połknąć”: “Linked: How Everything Is Connected to Everything Else and What It Means” (Albert-László Barabási, “Linked: How Everything Is Connected to Everything Else and What It Means”, Plume, ISBN: 0452284392) oraz “Six Degrees: The Science of a Connected Age” (Duncan J. Watts, “Six Degrees: The Science of a Connected Age”, W. W. Norton & Company, ISBN: 0393325423).

Pierwsza z nich to podróż w czasie od początków istnienia analizy sieciowej, poprzez jej rozwój i odkrywanie potęgi takiej metody badań naukowych aż po czasy dzisiejsze (±10 lat). W poszczególnych rozdziałach książki wskazywane są etapy rozwoju metod badawczych, przedstawiane są istotne pojęcia związane z analizami sieciowymi (np. small world, scale-free, rich get richer) i wskazywani są autorzy tych postępów w rozwoju. Książkę czyta się jednak jak dobrą powieść („… intellectual detective story…”) – wszystko to jest wplątane w opowieść o wydarzeniach, prowadzonych badaniach, a przede wszystkim wynikach tych badań. Całość jest napisana lekkim piórem i z poczuciem humoru godnym Woody’ego Allena. Książka rozpoczyna się wprowadzeniem w świat sieci, chronicznego braku uporządkowania we wszechświecie oraz wynikających z tego pomysłów na naukę, a tłem dla tego wprowadzenia jest historia pierwszego poważnego ataku crackerskiego typu DDS – dowcipu, jaki w lutym 2000 roku niemal rozłożył serwis Yahoo! Dalej czytelnik dowiaduje się o eksperymencie Stanley Milgrama, który jest jednym z dowodów paradoksu określanego jako Six Degrees of Separation, o tym dlaczego bogaci będą się bogacić a biednym jest trudno stać się bogatymi (i będzie jeszcze trudniej), o odkryciach mechanizmach rozprzestrzeniania się wirusów (biologicznych i komputerowych), o badaniach nad ludzkim genomem i ratunkiem, jakim dla tego przedsięwzięcia były narzędzia analizy sieciowej, o strukturze sieci Internet oraz wielu innych ciekawostkach. Analiza sieci społecznych to obszar naukowy bardzo wymagający pod względem narzędzi matematycznych, a dzięki tej książce udaje się poznać potęgę tkwiącą w metodach bez konieczności dogłębnego zrozumienia tego skomplikowanego aparatu.

Druga pozycja popularnonaukowa jest podobna w przesłaniu i charakterze do “Linked […]”. Być może, gdybym czytał te książki w odwrotnej kolejności, więcej zachwytu wyrażałbym pod adresem “Six Degrees […]”. Tym niemniej, książka Watta jest bardzo dobrym wprowadzeniem w tematykę analizy sieciowej i także napisane w sposób pozwalający na chłonięcie wiedzy bez konieczności „spocenia mózgu” nad aparatem matematycznym. Wprowadzenie do tematyki obejmuje tu nieco inne aspekty – część wprowadzenia wskazuje na związki z porządkiem wyłaniającym się chaosu i chęcią wszechświata do synchronizacji różnych aspektów istnienia. W kolejnych rozdziałach pojawiają się odwołania do klasyki – Small Worlds, Scale-Free, poszukiwań w sieci i schematów rozprzestrzeniania się epidemii. Później jednak pojawiają się inne aspekty sieciowości – o kolektywnych decyzjach i wpływie sieci powiązań na ich podejmowanie, o „szaleństwie” jednostek propagowanym przez sieć i ich wpływie na ekonomię i społeczeństwa, wreszcie o innowacjach, rozprzestrzenianiu się wiedzy w sieciach społecznych i odtwarzaniu zdolności funkcjonowania po poważnych awariach. Jako przykłady poszczególnych poglądów prezentowane są i analizowane pod kątem sieciowym historyczne wydarzenia, jak zapaść ekonomii holenderskiej po upadku handlu tulipanami, czy niewiarygodnej wprost zdolności odtworzenia sił produkcyjnych Toyoty po kompletnym zniszczeniu jednej z kluczowych fabryk. Całość kończą odniesienia do wydarzeń w World Trade Centre z 11. września 2001 roku i próba wskazania słabych stron organizacji życia człowieka oraz zdolności do zorganizowania się w warunkach krytycznych – oczywiście przez pryzmat sieciowości. Choć ten ostatni element nadaje całemu przekazowi bardzo poważny (jeśli nie pesymistyczny) wydźwięk, to całą książkę czyta się bardzo dobrze, a każdy rozdział daje dużo do myślenia.

Kiedy już przebrniesz, Drogi Czytelniku, przez pozycje popularnonaukowe i uznasz, że musisz zrozumieć, na czym polega magia analiz sieciowych, powinieneś sięgnąć do pozycji ściśle naukowych. Pośród nich wartymi polecenia są: “Social Network Analysis: Methods and Applications (Structural Analysis in the Social Sciences)” (Stanley Wasserman, Katherine Faust) oraz “Social Network Analysis: A Handbook” (John P. Scott).

Podstawowa cegła metod analiz sieci społecznych autorstwa (Wassermann, Faust, “Social Network Analysis: Methods and Applications (Structural Analysis in the Social Sciences)”, Cambridge University Press, ISBN: 0521387078) przedstawia kompletny opis podstawowego aparatu matematycznego pozwalającego na prowadzenie takich działań. Choć ilustrowana przykładowymi badaniami, książka nie należy do nurtu wartkiej akcji. Autorzy wprowadzają w tematykę analizy sieci społecznych odnosząc się do socjologii i psychologii społecznej, przedstawiają motywacje historyczne dla powstania opisywanych później narzędzi i wskazują nowości wprowadzane przez nie, po czym przechodzą płynnie do zasad opisu danych sieciowych pisząc o typach danych i sposobach ich gromadzenia oraz o ich ograniczeniach ich wykorzystania. Od tego miejsca na niektórych stronach książki bywa więcej wzorów, niż słów. W kolejnych rozdziałach definiowane są formalne sposoby reprezentacji danych sieciowych, algebra relacyjna, grafy i macierze oraz ich cechy wiążące się z charakterem reprezentowanych danych. Kolejne rozdziały prezentują już poszczególne metody badawcze: spójności strukturalnej sieci i przechodniości relacji w podsieciach (tzw. klastry), skupienia sieci wokół konkretnych jednostek i prestiżu jakim są obdarzane przez społeczność, spoistości sieci i podgrup (rozmiar sieci, dostępność węzłów sieci z innych węzłów) pozwalające weryfikować równowagę sieci, istnienia i siły afiliacji między podgrupami w sieci i nakładania się istniejących podgrup (np. jednostki należące do różnych podgrup), a także ról strukturalnych i pozycji zajmowanych w społeczności, czy wreszcie statystycznie wyznaczanych cech sieci opisujących charakterystyka par i trójek jednostek w dużych społecznościach. Ostatnie metody analizy, ról i pozycji oraz cech statystycznych prowadzone są na dużych sieciach, w których przypadku nie są ważne poszczególne jednostki, lecz identyfikacja wzorców zachowania, jakich można się spodziewać po jednostkach o określonym otoczeniu w sieci. W epilogu autorzy wskazują kierunki rozwoju metod analizy sieci społecznych i jej aplikacje w innych obszarach nauk poznawczych. Mimo trudnych gatunkowo treści przekazywanych na kartach tej książki czyta się ją nieźle, jeśli podejść do niej jak do podręcznika. Osoby zainteresowane jedynie popularnonaukową stroną analizy sieci społecznych mogą sobie „odpuścić” tę książkę, a zainteresowanych skrótowym przeglądem wykorzystywanych metod zaproponowałbym lekturę innej pozycji prezentującej metodyczne aspekty analiz sieciowych.

Nieco inne podejście do prezentacji metod naukowych wykorzystywanych w analizie sieci społecznych jest prezentowana w “Social Network Analysis: A Handbook” (John P. Scott, “Social Network Analysis: A Handbook”, Sage Publications Ltd, ISBN: 0761963383) – choćby dlatego, że jej objętość jest około siedem razy mniejsza, niż podstawowej cegły analizy sieci społecznych. Całość napisana jest rzeczywiście jak podręcznik, wprowadza minimum dygresji, w miejsce wzorów matematycznych wprowadzane są dowody na rysunkach i tabelkach. Zakres informacji prezentowany w tej książce jest jednak uboższy, niż w porównywanej pozycji podstawowej, ale każdy istotny fragment metodyczny jest ilustrowany przykładem. Książka rozpoczyna się wprowadzeniem obejmującym powiązanie nauk społecznych (głównie socjologii) z teorią grafów, z czego została wywiedziona analiza sieci społecznych oraz zagadnień związanych z przetwarzaniem danych opisujących sieć. W następnych rozdziałach prezentowane są typowe metody badawcze i ich wyniki. Rozpoczynając od prostych przeglądów struktury sieci i analizy gęstości (z punktu widzenia jednostki i społeczności), poprzez cechy skupienia sieci, jej komponentów i klik, kończąc na cechach strukturalnych sieci – pozycjach, rolach i rozmiarze sieciowym społeczności w tej sieci występującej. W uzupełnieniu, książka przedstawia listę pakietów oprogramowania, z jakim można skorzystać dla prowadzenia obliczeń matematycznych koniecznych do przeprowadzenia każdej z analiz sieciowych, wraz ze wskazówkami jak z nich korzystać.

Jeśli odczuwasz już przesyt opisu formalnych metod analizy sieci społecznych, to dla złapania oddechy oraz wyczucia możliwych zastosowań polecam lekturę książki “The Hidden Power of Social Networks” (Rob Cross, Andrew Parker, “The Hidden Power of Social Networks: Understanding How Work Really Gets Done in Organizations”, Harvard Business School Press, ISBN: 1591392705). Tutaj podejście do sieci społecznych i analiz sieciowych jest ściśle utylitarne. Autorzy starają się odpowiedzieć na dwa podstawowe pytania: w jaki sposób praca się wykonuje w dużych organizacjach oraz w jaki sposób menadżerowie „zarządzają” sieciami społecznymi. W oparciu o metody sieciowe i posługując się dość wymownymi przykładami, autorzy przekonują, że odnajdywanie i usuwanie krytycznych dla sukcesu organizacji podziałów jest możliwe, a nawet stosunkowo proste. Bazując na takiej umiejętności przedstawiane są pomysły na tworzenie organizacji zdolnych do dostrzegania istotnych okazji i skutecznego organizowania się dla sprostania takim wyzwaniom oraz na tworzenie pozytywnej energii w organizacji wyzwalającej procesy innowacyjne, często w nieoczekiwanych obszarach. Posługując się analizą sieci społecznych wyjaśniane jest jaki wpływ na społeczności wywierają jednostki, w jaki sposób – wiedząc o tym wpływie – menadżerowie mogą kształtować lub wpływać na kształtowanie relacji sieciowych wokół siebie (podwładnych, przełożonych, partnerów) oraz jak modelować cele stawiane organizacji i kontekst jej funkcjonowania, aby wspierały one istnienie sieci społecznych. Autorzy przedstawiają także wizję przyszłości zastosowań sieci społecznych w doktrynach organizacyjnych firm. Całość została oparta o solidne doświadczenia zebrane w czasie lat doradzania i prowadzenia przemian organizacji, a książka napisana jest lekko, więc lektura jej jest przyjemna.

Wraz z rozwojem tego obszaru nauki pojawiają się nowe pozycje literatury, a ja co chwilę otrzymuję rekomendacje z Amazon.com w tym zakresie. Nie będę Cię jednak zanudzał listą możliwości. Jeśli przebrniesz przez powyższe, moje  propozycje to sam najlepiej dobierzesz sobie ciąg dalszy. Powodzenia!

Pozostaw komentarz